Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



zaterdag 17 februari 2018

Douwe Draaisma over De dwaalwegen van het geheugen (2017), Brainwash Talk, Human, 7 januari 2018


Over onze machteloosheid ten aanzien van het vergeten

Op het Brainwashfestival 2017 dat van 21 tot 28 in oktober 2017 in Amsterdam gehouden werd, sprak de sympathieke psycholoog Douwe Draaisma een klein kwartier over de werking van het geheugen. Hij vertelde dat het geheugen geen instantie is te vergelijken met een reeks afschriften die geordend boven op elkaar gelegd kunnen worden, maar steeds weer opnieuw gereproduceerd wordt naarmate de omstandigheden zich wijzigen. Niet alleen de feiten maar ook onze interpretatie daarvan speelt daarin mee.

Draaisma begint met een aardige anekdote over de filosoof Kant die op zijn negenendertigste een huisknecht zocht en een betrouwbaar persoon gevonden meende te hebben in de punctuele soldaat Martin Lampe uit het Pruisische leger. Helaas werd de verbintenis verbroken toen Kant 78 jaar was en wel op grond van verdenking van diefstal en drankmisbruik door Lampe. Kant kon de man echter nooit vergeten en schreef voor zijn dood nog een eenregelig briefje, dat de naam Lampe volledig vergeten diende te worden.

Het voorbeeld zegt volgens Draaisma iets over het verschil tussen herinneren en vergeten. Het eerste kunnen we bespoedigen, het tweede niet. We staan machteloos ten aanzien van het vergeten. Cees Nooteboom gebruikte daarvoor de metafoor dat de herinnering een hond is die gaat liggen waar hij wil. 

Draaisma gaat nader in op de werking van het geheugen bij het vergeten en zegt dat het geheugen alleen de laatste update van een gezicht of een situatie onthoudt. Hij gebruikt als voorbeeld de plaats in een stalling waar je je fiets neergezet hebt. Dat komt ook goed uit want anders zou men overal dolende mensen tegenkomen die naar hun fiets aan het zoeken waren.

Boeiend is het fragment waarin hij ingaat op het feit dat herinneringen in staat zijn het persoonlijk verleden te veranderen. Hij baseert daarbij op een uitspraak van Marten Toonder ten aanzien van het schrijven van zijn autobiografie. Hij vond dat een moeilijke klus omdat hij aan de chronologie geen houvast had. Hij verwoordde dit met de zin dat iets wat in de jeugd gebeurd is, dikwijls het gevolg is van een voorval op latere leeftijd. Draaisma zegt hierover dat de duiding van gebeurtenissen soms pas later geschiedt waardoor die gebeurtenissen zelf weer in een ander daglicht komen te staan.

Hij haalt het programma DNA Onbekend aan om aan te geven dat een vermoeden dat iemand heeft over een bepaalde gebeurtenis door nieuwe ingebrachte informatie tot vermeende zekerheid daarover kan leiden. Op grond van deze nieuwe informatie wordt de oude gebeurtenis als het ware opnieuw overdacht. Draaisma illustreert dit met een voorbeeld van een vrouw die zich afvroeg of een bloemenkoopman, die bij hen aan de deur kwam, haar biologische vader was en daarbij geholpen werd door haar broer die zich meende te herinneren dat deze koopman de kinderen altijd in zijn wagen liet spelen. Volgens Draaisma doet dit verschijnsel zich vaker voor in ons geheugen, dat daarmee veel plasticiteit blijkt te bezitten.  

Hier een fragment van de lezing, waarin hij ingaat op ideeën van Marten Toonder.

vrijdag 16 februari 2018

Filmrecensie: You can’t take it with you (1938), Frank Capra


Gelukkige mensen leiden het leven dat ze willen

Zelden zo’n mooie film gezien als You can’t take it with you, geregisseerd door Frank Capra (1897-1991) en gebaseerd op een toneelstuk van George Kaufman. De film, gemaakt vier jaar na  It happened one night, heeft humor en gaat ergens over, namelijk over de tegenstelling tussen rijk en arm, waarbij de levensstijl van de rijken zo belachelijk wordt gemaakt dat ik me afvroeg waarom in de Verenigde Staten nooit een sociale revolutie is gevolgd, maar misschien moet die nog komen.

Het verhaal gaat over de gevestigde bankier Anthony Kirby die graag de buurt onteigent om een munitiefabriek neer te zetten waarmee hij zijn concurrent Ramsey aftroeft en een monopoliepositie inneemt. Hij ziet de dollartekens al in zijn ogen, maar moet alleen nog het huis van Martin Vanderhof in zijn bezit krijgen en die is niet van plan om aan de wens van Kirby tegemoet te komen. Complicerende factor is echter dat zijn kleindochter Alice secretaresse is van Tony (James Stewart), de zoon van Kirby en dat de twee ook een amoureuze band met elkaar hebben.

In een van de eerste scènes zien we dat Tony helemaal niet zo’n zin heeft om later de baan van zijn vader over te nemen. Hij zit nogal ongeïnteresseerd in een bespreking, waarin Anthony medewerkers, waaronder de gestreste Blakely, inschakelt om weduwnaar Vanderhof over te halen zijn huis aan hem te verkopen. Meteen daarna komt Vanderhof in beeld, die op krukken loopt na een huiselijk ongeval en meteen de sympathie van de kijker heeft. In een fantastische scène komt hij het kantoor van Kirby binnen en wendt zich meteen tot Poppins die achter een bureau staat en druk aan het cijferen is. Vanderhof vraagt hem of hij niets leukers in zijn leven kan verzinnen. Daarom haalt Poppins een speelgoedkonijn in een doosje tevoorschijn dat hij zelf ontworpen heeft. Vanderhof, die thuis meer creatievelingen aan het werk heeft, vraagt hem bij hem te komen werken en Poppins haast zich na een snauw van Blakely achter hem aan.

De blik op het huishouden van de Vanderhofs is mogelijk nog boeiender dan de eerdere scène. Zijn dochter Penny, de moeder van Alice, is druk bezig met een roman en legt elk blaadje dat ze uitgetypt heeft op een stapel waarop een katje de wacht houdt. Haar man experimenteert met vuurwerk in de kelder hetgeen tot enorme explosies luidt waardoor de schilderijen van de muur vallen. Poppins schrikt zich aanvankelijk dood, maar voelt zich al gauw op zijn gemak te midden van al die mensen die daar druk met hun eigen hobbies bezig zijn. Zo is kleindochter Essie, getrouwd met snoepproducent Ed, altijd druk bezig met dans en komt er voor haar ook een uitgesproken Russische dansleraar over de vloer.

De amoureuze verhouding tussen Alice en Tony leidt tot een bezoek van Anthony en zijn stugge vrouw aan de Vanderhofs. Het vindt plaats op een dag voorafgaande aan de dag die Alice had gepland, omdat Tony liever wilde dat zijn ouders haar zagen zoals ze echt was en geen beeld krijgen van hoe ze zich zou gedragen om in de smaak te vallen. Tijdens het bezoek zitten de ouders van Tony opgeprikt op hun stoelen. Elke keer dat Anthony opstaat, zakt hij met schrik terug in de harde zitting. Aan het eind is er ook nog een inval van de politie die verhaal komt halen over een revolutionaire tekst die Ed bij zijn snoepgoed heeft gestopt. Omdat in de kelder het illegale vuurwerk afgaat, wordt iedereen opgepakt, al was dat een actie van Blakely om ervoor te zorgen dat Vanderhof zijn huis eindelijk zou verkopen.

Pas in de cel begrijpt Kirby dat Vanderhof de onwillige huiseigenaar was. Er ontstaat een gesprek tussen de twee waarbij Vanderhof uitvaart tegen de armzalige bedoelingen van de rijkaard maar daarna spijt krijgt en Kirby zijn mondharmonica aanbiedt. Hilarisch is een scène waarin iedereen wordt voorgeleid voor een verbaasde rechter. De rechtszaal zit vol met vrienden van Vanderhof die zonder probleem geld inzamelen om de opgelegde boete van honderd dollar te betalen, maar tegelijk vlucht Alice ontsteld weg vanwege alle ophef over de relatie die zij en Tony met elkaar hebben. Het heeft nog wat voeten in de aarde tot alles op zijn pootjes terecht komt, maar tenslotte trekken de creativelingen aan het langste eind en ziet Kirkby in dat hij meer gebaat is bij een goed leven dan veel geld verdienen.
    
Hier de trailer, hier mijn bespreking van It happened one night.

donderdag 15 februari 2018

De hoeder (2016), documentaire van Joost van der Wiel


Minimalistisch portret van een oude huisarts

De jonge Nederlandse documentairemaker Joost van der Wiel (Liempde, 1983) volgde de 92 jarige Amsterdamse huisarts Nico van Hasselt die niet van wijken weet en nog dagelijks, naast zijn spreekuur, zijn ronde doet langs patiënten die niet meer bij hem kunnen komen. Hij zit bijna zestig jaar in het vak en bespeurt dat de aandacht voor de patiënt in de loop van de tijd alleen maar minder is geworden.

Van der Wiel begint met een nogal nietszeggend beeld van Van Hasselt op de rug gezien die uitgebreid zijn witte haren kamt. Daarna knoopt hij zijn schoenen dicht en steekt hij zijn stethoscoop in zijn zak, klaar voor zijn ronde. Eerst nog zien we hem bezig tijdens zijn spreekuur met handelingen die elke dokter verricht zoals het luisteren naar de longen, het meten van de bloeddruk en het uitspuiten van een oor. Tijdens de lunch met zijn vrouw overlegt hij telefonisch met een patiënt over diens medicijngebruik. Op een andere dag voert hij ook overleg aan tafel met zijn assistente en zijn vrouw over zijn afspraken.  

Op zijn ronde bezoekt hij een vrouw die verlamd is en nauwelijks in staat tot contact. Van Hasselt komt wekelijks bij haar, maakt contact met haar en noemt haar zijn vriendin. Hij vult het pillendoosje bij van een patiënt die dat zelf moeilijk meer kan en spreekt een gedeprimeerde man moed in. Een net geboren baby neemt hij op de arm en legt het daarna liefdevol weer in bed. Ook behandelt hij de armwond van een oudere vrouw in een verzorgingstehuis.

Op haar verjaardag gaat hij nog eens terug bij deze vrouw, drinkt een borreltje mee en praat op haar in om hulp te aanvaarden in de huishouding. Hij kent wel iemand die hij daarvoor geschikt vindt. Hoewel de oude vrouw zijn voorstel aanvankelijk afwimpelt is ze tenslotte blij met zijn advies. Tegen de begeleiding zegt hij dat hij wil dat deze vrouw een verpleeghuis bespaard blijft, al is het maar omdat hij dan geen contact meer met haar zal hebben. Een andere vrouw is levensmoe en wil dat Van Hasselt haar helpt om een eind aan haar leven te maken. Van Hasselt zegt eerlijk dat hij dit moeilijk vindt. Hij zal in ieder geval eerst het ziekenhuisdossier opvragen, maar is toch wel bereid de vrouw te helpen.  

Het is een fraai gezicht dat Van Hasselt de oude patiëntenkaarten die hij op zijn ronde heeft meegenomen, na het beknopt aanvullen van de informatie, weer terugdoet in de dozen die hij in de garage bewaart (zie foto). We horen weinig van hem persoonlijk maar wel dat hij in het verzet heeft gezeten, opgepakt werd na verraad en in de cel in Utrecht tegen een andere dokter, die ook ter dood veroordeeld was, vertelde dat hij huisarts zou worden als hij daar levend uitkwam en dat zo lang  mogelijk zou blijven. Van Hasselt heeft woord gehouden en dat siert hem. 

Helaas kent de documentaire een abrupt einde. Het is jammer dat Van der Wiel niet wat langer gesproken heeft met Van Hasselt over veranderingen gedurende zijn zestig jarige praktijk. Het blijft daarmee een minimalistisch portret. De zorg voor de patiënt zou beter gewaarborgd zijn als de medici zouden kunnen ontsnappen aan het keurslijf dat hen door het huidige zorgsysteem wordt opgedrongen. Een basisinkomen, ook voor een arts, zou heel wat stress kunnen verminderen. 

Hier de trailer op vimeo van De hoeder ofwel in het Engels The sheperd.

P. S. Gister las ik dat deze oudste huisarts van Nederland op bijna 94 jarige leeftijd overleden is. 

woensdag 14 februari 2018

By Sidney Lumet (2015), documentaire van Nancy Buirski


Integere filmmaker met onweerstaanbaar oeuvre

Documentairemaakster Nancy Buirski die in 2011 met The loving story terugblikte op de liefde van een gemengd stel tijdens de jaren van segregatie in de VS, maakte vier jaar later een uitgebreid portret van de legendarische filmmaker Sidney Lumet (1924-2011) aan de hand van een openhartig interview dat hij drie jaar voor zijn dood aan filmmaker Daniel Anker gaf. Ze weeft op thematische wijze veel fragmenten uit de vierenveertig films rond dit interview, hetgeen een fascinerend beeld oplevert van een man die zijn hele leven aan het toneel en de film heeft verpand en daar interessante mededelingen over doet.

De eerste film die hij maakte was 12 Angry Men (1957), een fascinerende portret van twaalf mannen die moeten beslissen over de schuld van een zoon aan de moord op zijn vader. Lumet zegt daarover dat het niet bedoeld was als een moralistische film ook al bracht het verandering teweeg in de juryrechtspraak. Voor hem was het als televisiemaker een uitgelezen kans om een film te maken en met schrijver Reginald Rose en acteur Henry Fonda aan zijn zijde was de entree geen probleem. Elke filmmaker zegt blij te zijn dat men hem of haar een kans geboden heeft, zegt hij en dat geldt zeker voor een jongen uit een armoedig joods gezin van toneelmakers, die als kind ook al de nodige rollen speelde. New York was en bleef zijn thuisbasis. Hij zou nooit een western kunnen maken omdat de ruimte hem daarvoor te groot is. Hij houdt liever van kleine compacte ruimtes waarin verhoudingen tussen gezinsleden worden uitgelicht zoals we zien in A view from the bridge (1962) van Arthur Miller. De moraal licht er in zijn films niet duimendik bovenop, maar is het gevolg van de situatie waarin zijn personages zich bevinden.   

In zijn werk heeft hij getracht eerlijk te zijn. Hij groeide op in armoede tijdens de grote depressie en zegt daarover dat dit het plezier in het leven en de creativiteit zeker niet in de weg stond. In de film Daniel (1983) over de zaak Rosenberg, die slecht liep maar die hij nog steeds als een van zijn beste films beschouwt, laat hij de pijn zien van de zoon die moet boeten voor de ambities van zijn ouders, zoals hijzelf vroeger. Radicalen zijn voor hem mensen die iets te melden hebben en aan de basis van de vooruitgang staan, zoals Howard Beale in Network (1978). Met deze film wilde hij iets zeggen over de verloedering van de Amerikaanse ziel. Hij verzette zich sterk tegen de kadaverdiscipline die hij in het leger aantrof en stelt de waardigheid van het individu daarom voorop, zoals in 12 Angry Men en ook in Serpico (1973) te zien is. In The verdict (1982) spreekt Paul Newman als Frank Galvin zich uit en verlost daarmee zichzelf.

In zijn laatste film Before the devil knows you’re dead (2007) gaat hij verder in op de vader zoon relatie die voor hem de basis vormt voor het drama, net als andere relaties, zoals tussen de moeder en de zoon in The sea gull (1968). Volgens Lumet moet een regisseur richting geven aan een film en weten waar het in emotioneel opzicht over gaat. Dit wordt zichtbaar in The pawnbroker (1964) waarin een overlevende van de vernietigingskampen de pijn daarvan moet doorstaan en tijdens een rit met de metro de veewagens voor zich ziet waarin de joden naar de kampen gebracht werden. In Dog day afternoon (1975) wilde hij dat er niet geacteerd werd, om de toeschouwer in de juiste sfeer te brengen en de menselijke Al Pacino kon dat als geen ander. Lumet wil niet als Kazan, die hij bewondert, zijn acteurs manipuleren maar door kennis van het vak en door empathie de juiste invulling van de rol laten inzien. Goed acteren is volgens hem zelfonthullend en dat geldt ook voor een regisseur.  

Lumet begon het interview met een anekdote over een treinreis die hij vanuit Calcutta maakte. Op het perron stond een meisje van een jaar of twaalf dat door een soldaat in de coupé getrokken werd. Toen Lumet daar ging kijken, zag hij dat het meisje door alle soldaten geneukt werd, tegen betaling dat wel. Men vroeg hem of hij ook wilde hetgeen eenmaal op zijn plaats teruggekeerd de vraag bij hem opriep wat hij daar tegen had kunnen doen. Aan het eind zegt hij dat hij niet wist dat de mens zo slecht was, zelfs al zette men het meisje verderop voorzichtig weer op het perron. De vraag wat hij had kunnen doen heeft hem zijn hele leven heeft beziggehouden. Op dat moment was hij niet van plan was zijn leven op het spel te zetten, maar nu op 83-jarige leeftijd heeft hij het idee dat het leven vergevingsgezind is en dat hij wel klaar is met alle ups en downs die uiteindelijk ook gaan vervelen.    

Hier de trailer, hier mijn bespreking van 12 Angry Men, hier die van Dog day afternoon.

dinsdag 13 februari 2018

Nice people (2015), documentaire van Anders Helgeson en Karin af Klintberg


Nogal voorspelbaar avontuur met een exotische inslag

Het procedé is bekend. Men volgt een of andere groep in de aanloop naar een optreden of kampioenschap, waarbij de langzaam wegtikkende maanden op weg daar naartoe de nodige spanning verwekken. In dit geval gaat het om bandy, een soort ijshockey maar dan met een balletje in plaats van een stick. Een elftal van onervaren Somalische bandyspelers worden in het Zweedse Borlänge voorbereid op de wereldkampioenschappen bandy in Irkoetsk in 2014. Het initiatief komt van journalist Patrick Andersson die sport ziet als een goed middel om te werken aan integratie. Een daad stellen is belangrijker dan meningen verkondigen, vindt hij.

Aan het begin van de documentaire toont hij het vignet van de stad, dat ergens in het Zweedse achterland ligt, met daarin de Zweedse woorden voor aardige mensen. Daar blijkt weinig van als het over de bejegening van de drieduizend Somaliërs gaat die in de stad zijn geplaatst. De lokale bevolking vindt dat er te veel zwarten in de stad wonen en ze wantrouwen hun bedoelingen. Ook is er iemand die vreest dat het onderwijs achteruit gaat met zoveel nieuwkomers. Aan de andere kant horen we dat de Somaliërs het niet gemakkelijk hebben in de totaal andere omgeving en dat er velen zijn met oorlogstrauma’s. Ahmed die vaker in de documentaire aan het woord komt, belt met zijn moeder, die hij erg mist en die hij in zijn geboorteland had moeten achterlaten. Hij zou graag terug willen gaan, maar aan de andere kant is een opleiding in Zweden hem ook veel waard.

Zeven maanden voor de WK begint hoofdtrainer Per aan de  klus om een team klaar te stomen. Geholpen door coördinator Mural legt hij de sport bandy uit aan de hand van een fotoboek en neemt meteen foto’s van de zeventien aanwezige jongens om hun namen te leren kennen. Tijdens de eerste training op et ijs ogen de jongens als jonge vogels die net hun nest verlaten hebben, zegt Per. Hij raadt de jongens aan om in de zomer die eraan komt zelf te blijven trainen.

Zes maanden voor de WK komen er maar weinig jongens opdagen. Het blijkt dat er een verplicht vrijdagmiddag gebed aan de gang is. Andersson heeft onenigheid met Per. Hij vindt media-aandacht net zo belangrijk als de trainingen. Er wordt een kunstschaatslerares ingehuurd om de jongens te leren vallen op het ijs.

Een maand later gaat de groep die inmiddels uit meer dan zeventien spelers bestaat, naar een trainingskamp van de nationale Zweedse ploeg. Daar horen we dat een bandy speler tienduizend uur getraind moet hebben om aan een WK te kunnen meedoen. Reden voor Per om de trainingen te intensiveren. De komische noot komt van Andersson, die ontspant in een wasstraat. Billy een restauranthouder uit Hong Kong steunt het project om te laten zien dat immigranten geen uitschot zijn.

Twee maanden voor de WK zijn alle zeventien spelers geselecteerd en krijgen ze toestemming van de bandybond om deel te nemen. In Irkoetsk bewonderen ze de ijssculpturen, terwijl Andersson zijn haar per ongeluk rood laat verven. De zware verliezen worden met enige teleurstelling begroet en het enige doelpunt, tegen Duitsland, groots gevierd. Tenslotte volgen Anders Helgeson en Karin af Klintberg de emotionele ontmoeting tussen Ahmed en zijn moeder. Het vormt het slotstuk van een avontuur dat net te voorspelbaar verliep om echt interessant te worden.     

Hier de trailer, hier meer over het WK in Irkoetsk op de site van de Nederlandse bandybond.

maandag 12 februari 2018

Recensie: Gelukkige slaven (2013) Tom Lanoye


Intrigerend spel rond twee bereisde Belgen met dezelfde naam

Het verhaal van de Vlaming Tom Lanoye over zijn aftakelende moeder in zijn vorige roman Sprakeloos (2009) lijkt nauwelijks te overtreffen. Het vervolg Gelukkige slaven over twee dubbelgangers, in ieder geval in naam, voert ons de hele wereld rond, van Zuid Amerika naar Zuid Afrika, dat volgens de documentaire uit 2010 van Guido de Bruyn een speciale plek heeft in het hart van Lanoye. Vandaar dat hij uitgebreid ingaat op het leven van een zwarte inspecteur die zich aansloot bij het niet met zoveel woorden genoemde ANC. Het verhaal eindigt in Guangzhou, het vroegere Kanton, waar de twee Tony’s aan tafel zitten met de malafide opdrachtgever Bo Xiang en bijna in elkaar opgaan, zoals Lanoye meesterlijk beschrijft.

Daarvoor horen we uitgebreid wat de twee Belgische Tony’s in twee andere continenten uitvreten. De eerste Tony is samen met de vrouw van Bo Xiang, de grote man in Macau, een administratieve enclave in China, in Buenos Aires, waar zij allerlei malafide transacties verricht tussen de seks en de uitstapjes met Tony door. Deze Tony is eerder werkzaam geweest op cruise- en vrachtschepen en weet alles van het verwennen van oudere dames. De tweede Tony, die, voor hij ontslagen werd, als programmeur voor een bank werkte en zeer bedreven is in het wegsluizen van geld, heeft van Bo Xiang de opdracht gekregen om hem twee zeer prijzige hoorns van een neushoornkoe te leveren. Hij heeft alles tot in de puntjes voorbereid en is al met zijn gedachten bij zijn vrouw en dochtertje in Wolvertem.

In dit eerste deel dat Neergang heet loopt het slecht af met mevrouw Bo Xiang die tijdens een neukpartij met de eerste Tony zo hard peest dat ze het loodje legt, hetgeen verdoezeld wordt door de meedenkende hoteleigenaresse. Na veel gedoe rond de kisting wordt ze tenslotte naar China vervoerd, begeleid door de eerste Tony. De tweede Tony vindt het moeilijk om het dier neer te knallen, vooral omdat de neushoornkoe ook nog een jong heeft en als hij besluit door te zetten is een ander hem net voor. Het blijkt een zwarte parkgids te zijn die in de lens van zijn geweer zichtbaar werd. Terwijl hij al bezig is de hoorns van het dier te hakken wordt hij half doodgeschoten door de tweede Tony, die daarna de de hoorns mee de grens over neemt naar Mozambique, vanwaar hij het vliegtuig naar China neemt.  

In Vereniging, het tweede deel, komt het zoals gezegd tot een vereniging van de twee Tony’s die hun intrek hebben genomen in een hoteltoren in Guangzhou, niet zo heel ver verwijderd van Macau, waar een persoonsverwisseling voor de hand ligt en de zaken zich heel anders ontwikkelen dan gedacht, zeker voor de tweede Tony die na het diner het loodje legt. De eerste Tony meent daarop eindelijk een vrij mens te zijn, die hem in het derde deel, Hoop, tenslotte toch weer, voornamelijk door zichzelf, ontnomen wordt.  

De taalvermogen is vooral heel groot en beeldend in het eerste deel van het boek, zoals in de beschrijving van mevrouw Bo Xiang:

’In de normale omgang is mevrouw Bo Xiang een en al reserve. De eeuwige glimlach die men de oosterling toedicht is wel aan haar besteed. De korrelige laag bleke make-up die ze elke ochtend op haar gezicht smeert over haar geschoren wenkbrauwen heen, vertoont in de loop van de dag steeds meer barstjes, haarfijn als de nerven in een antieke tegel. Ze volgen een dubbel patroon. Dat van haar ouderdomsrimpels en dat van haar lachcraquelures. Een dubbele landkaart. palimpsest van een een bewogen leven.’

De veelal korte zinnen geven vaart, de one-liners zijn origineel net als de vergelijkingen. Verder is het opmerkelijk dat Lanoye regelmatig afwijkt van de chronologie van het verhaal, namelijk door eerst te vertellen wat er verderop gebeurt en daarna de ontstane leemte op te vullen.

Gelukkige slaven komt door het beeldende vermogen van Lanoye in de buurt van Sprakeloos, vooral aan het begin van de roman waarin het taalgebruik virtuoos is. Daaraan tippen kan het echter niet. Fictie blijkt toch minder direct dan een overrompelend portret dat uit het leven gegrepen is.

Hier mijn bespreking van Sprakeloos op de site van De leesclub van alles, hier mijn verslag van de documentaire Mag het iets meer zijn? over Lanoye.

zondag 11 februari 2018

Verlaten (2017), documentaire van Hetty Nietsch


Breaking up is so sad

Journaliste en documentairemaakster Hetty Nietsch (1958) praatte met mensen die die in een relatie verlaten zijn. Schrijfster en columniste Suzanne (zie foto) komt vaak aan het woord. Ze kent de situatie van twee kanten. Jan zegt dat degene die de ander verlaat mogelijk nog wel meer pijn voelt om de breuk gemaakt te hebben, maar dat lijkt toch in de meeste gevallen niet zo te zijn. De documentaire spoort huwelijkskandidaten hopelijk aan om na te denken voordat ze een handtekening onder een huwelijkscontract zetten en mocht het fout lopen, toch vooral consideratie met elkaar te hebben.

Nietsch begint met een aantal feiten, geleverd door het CBS. Zo zijn er 75.000 echtscheidingen per jaar en een derde daarvan komt voort uit een eenzijdige keuze waardoor er jaarlijks zo’n twaalf duizend personen verlaten worden. Voor hen en voor iedereen is het van belang om te begrijpen wat het is om verlaten te worden, vertellen Loes en Rike tegen Nietsch. Door soms directe vragen te stellen aan haar gesprekspartners lijkt de serie een vervolg op de serie Kijken in de ziel en daar kunnen we er niet genoeg van hebben.

Suzanne doet uitvoerig verslag van haar breuk met haar man omdat ze te weinig gelukkig in haar huwelijk was. Ze had drie kinderen met Pieter die niet in de gaten had dat ze zich ongelukkig voelde. Ze leerde Peter kennen die aandacht voor haar had en daarmee de breuk met haar gezin onafwendbaar maakte. Peter hield echter niet van kinderen, zodat deze relatie ook spaak liep. Ze vond het onverteerbaar dat hij al snel een ander had. Suzanne is er niet over uit of het beter zou zijn geweest om bij Pieter en haar gezin te blijven. Ze zegt dat scheiden een vrouw harder aangerekend wordt dan een man.

Loes was getrouwd met een militair die een studie ging doen in de tijd dat ze kinderen kregen hetgeen erg druk was en ze weinig met elkaar communiceerden. Ze had echter nooit gedacht dat haar man haar zou verlaten. Dat hij meteen bij de ander ging wonen verbrijzelde haar hart. Ze had een lang gesprek met die ander hetgeen heel moeilijk was, maar dat haar toch goed heeft gedaan. Ze heeft af en toe de kinderen op bezoek en praat met hen. Ze kan niet begrijpen dat zij geen relatie waard zou zijn en evenmin waarom vrienden het contact met haar verbroken hebben. Het is verrassend dat ze met een vriendin een bedrijfje heeft opgericht dat trouwreportages maakt. Het huwelijk vindt ze nog steeds iets moois.  

Rike zegt dat zij en haar man heel verschillend waren maar ze dacht niet dat dit een belemmering was voor hun gezinsleven met twee kinderen. Samen hadden ze een bedrijfje op het gebied van weerbaarheid, maar in de tijd dat ze een tia kreeg trok haar man veel op met een nieuwe collega en deed hij naar tegen haar.  Op het moment dat ze hoorde dat hij een ander had, verliet ze het huis en het gezin waar ze zo gehecht aan was. Ze vond het erg te zien dat de volgende dag al de jurkjes van de ander in haar kast lagen. Die vrouw gedroeg zich ook nog erg hooghartig en zelfs provocerend naar haar. Tot overmaat van ramp kreeg ze ook nog borstkanker, maar de eerste check-up na de operatie en de bestraling was goed. Ze kampeert om nieuwe levensvreugde op te doen.

Maarten was al tegen de veertig toen hij verliefd werd. Hij ging als arts met zijn vrouw naar de tropen en daar kregen ze kinderen. Vanwege hun studies kwamen ze weer terug in Nederland hetgeen niet echt goed beviel. Hij stortte zich in een huisartsenpraktijk maar raakte daardoor het contact kwijt met zijn vrouw, van wie hij reuzenveel hield. Hij deed er van alles aan om het verdriet los te laten, maar niets hielp. Hij stond ermee op en ging ermee naar bed. In de aftiteling lezen we dat hij in hetzelfde jaar overleden is.

Jan heeft tien jaar een relatie gehad maar werd van het ene moment op het andere aan de kant gezet, terwijl hij opgroeide in een slagveld van echtscheidingen. Het voelde alsof zijn leven zijn glans verloor en het leven niet meer de moeite waard was. Hij besefte dat men onzichtbaar is zonder de liefdevolle blik van de ander of de anderen. Met de ander verloor hij ook het perspectief hoe zijn leven ook had kunnen zijn. Hij las veel over het onderwerp en schreef er ook over, hetgeen zijn manier was om het nare gevoel achter zich te laten.

Hier de website van Suzanne, waarop columns en boeken die ze heeft geschreven.